أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِها أَمْ لَهُمْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها قُلِ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ فَلا تُنْظِرُونِ » « 1 » و همچنين نكته اينكه اول ضرر را ذكر كرد سپس نفع را و فرمود : « ضرا و لا نفعا » باز اشاره به ارتكاز است ، و خواست تا كلام بر وفق ارتكاز و فطرت ساده جارى شده باشد . و فطرت انسان بر اين است كه آنچه را از نعمت در دست دارد مادامى كه در دست اوست دلش از ناحيه آن آرام است ، و خودش التفاتى به اين معنا كه ممكن است روزى به فقدان آن دچار شود نيست ، او امروز اندوه و المى كه در فقدان آن درك و تصور مىكند به خود راه نمىدهد ، بخلاف ضررها و مصيبات و فقدان نعمتها كه بالفعل يعنى در حال حاضر الم و اندوه آنها را درك مىكند ، و فطرتش او را وادار مىسازد كه به معبودى ملتجى شود تا آن معبود ضرر حاضر و مصيبت فعلى او را دفع كند ، و يا نعمتى كه در حال حاضر از دستش رفته برايش باز گرداند يا اگر ندارد بدهد ، خداى تعالى هم در اين معنا فرموده : « وَإِذا مَسَّ الإِنْسانَ الضُّرُّ دَعانا لِجَنْبِه أَوْ قاعِداً أَوْ قائِماً فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْه ضُرَّه مَرَّ كَأَنْ لَمْ يَدْعُنا إِلى ضُرٍّ مَسَّه » « 2 » و نيز فرموده : « وَلَئِنْ أَذَقْناه رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْه لَيَقُولَنَّ هذا لِي » « 3 » و نيز فرموده : « وَإِذا أَنْعَمْنا عَلَى الإِنْسانِ أَعْرَضَ وَنَأى بِجانِبِه وَإِذا مَسَّه الشَّرُّ فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ » « 4 » . پس ، از اين آيات به خوبى بدست آمد كه پريشانى زودتر آدمى را به خضوع و التجا در برابر پروردگار و به عبادت او وا مىدارد تا جلب نفع ، و از اين جهت در آيه مورد بحث يعنى آيه

--> ( 1 ) بدرستى كسانى كه شما بجاى خداوند متعال آنان را عبادت كرده و مىخوانيد بندگانى هستند مانند خودتان اگر راست مىگوئيد شما آنان را بخوانيد و آنان در مقام اجابت شما بر آيند . آيا براى آنان پاهايى هست كه با آن راه بروند ؟ ! يا دستانى هست كه با آن از شما دفاع كنند ؟ ! يا چشمانى هست كه با آن ببينند ؟ ! يا براى آنان گوشهايى هست كه با آن بشنوند ؟ بگو نخوانيد خدايانى را كه شريك مىگيريد ، آن گاه به كمك آنها عليه من كيد خود را به كار بريد و مهلتم مدهيد . سوره اعراف آيه 195 . ( 2 ) و وقتى كه انسان دچار گرفتاريها و امراض و ناملايمات مىشود در حالى كه به پهلو افتاد ، يا ايستاده است با گفتن خدا خدا ، ما را مىخواند آن گاه وقتى گرفتاريش را بر طرف كرديم دنباله كارهاى زشت خود را گرفته تو گويى اين همان كس نبود كه ما را براى رفع پريشانى خود مىخواند ، آرى شيطان اعمال زشت آنان را اينطور در نظرشان جلوه داده است . سوره يونس آيه 12 . ( 3 ) و هر آينه اگر به انسان رحمتى از ناحيه خود به چشانيديم البته خواهد گفت اين از آن خودم مىباشد . سوره فصلت آيه 50 . ( 4 ) وقتى كه ما به انسان نعمت ارزانى مىداريم از اوامر ما اعراض كرده و شانه خالى مىكند و وقتى پريشان مىشود بما روى آورده ، داراى دعاهاى زيادى مىشود . سوره فصلت آيه 51 .